Нарлаг Монголд D аминдэмийн дутагдал их
Монгол орныг “мөнх хөх тэнгэрийн орон” гэдэг. Жилд 250 орчим хоног нар гийдэг атлаа манай жирэмсэн эхчүүдийн 10 хүн тутмын 9 нь D аминдэмийн дутагдалтай байна. Энэ нь гэнэтийн мэт боловч дэлхийн хэмжээнд ч ижил зүй тогтол ажиглагддаг: Пакистан, Иран зэрэг дэлхийн хамгийн нарлаг орнуудад D аминдэмийн дутагдал хамгийн өндөр байдаг.
D аминдэм яс, шүдийг бэхжүүлж, дархлааг дэмжиж, хүүхдийн өсөлт хөгжилд шийдвэрлэх үүрэгтэй. Энэхүү тоймд WorldPopulationReview.com сайтаас D аминдэмийн дутагдлын дэлхийн тархалтын талаар нийтэлсэн нийтлэлийг Монгол Улсын “Хүн амын хоол тэжээлийн байдал” үндэсний VI судалгааны үр дүнтэй харьцууллаа. Уг нийтлэл нь 7.9 сая хүнийг хамарсан, Frontiers in Nutrition сэтгүүлд нийтлэгдсэн нэгтгэсэн шинжилгээнд тулгуурласан бөгөөд харьцуулалтаар Монгол дэлхийд хаана явааг, юу хийх шаардлагатайг харуулахыг зорив.
Гол дүгнэлтүүд
Монголын жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн тал хагас нь буюу 52.2% нь D аминдэмийн хүнд дутагдалтай (25(OH)D <12 нг/мл) байна. Энэ нь дэлхийн дундаж (15.7%)-аас 3 гаруй дахин өндөр бөгөөд дэлхийд хамгийн өндөр үзүүлэлттэй Зүүн Газар дундын тэнгисийн бүсийнхээс (35.2%) ч давж байна.
- Дэлхийд D аминдэмийн дутагдал нарны гэрлийн хэмжээнээс илүү амьдралын хэв маяг, арьсны өнгө, хувцаслалт, улирал, хүнсний баяжуулалтаас хамаардаг.
- Монголд 4 зорилтот бүлэг бүрийн 80–92% нь D аминдэмийн бага түвшинтэй (<30 нг/мл), 49–77% нь хүнд болон хүндэвтэр дутагдалтай (<20 нг/мл).
- Хүүхдийн дутагдал 2017 оноос 11.6 пунктээр буурсан нь бэлдмэлийн хэрэглээ өссөнтэй холбоотой. Жирэмсэн эмэгтэйчүүдэд мэдэгдэхүйц сайжрал алга.
- Монголын судалгааг намар (9–11 сар) хийсэн тул өвөл, хаврын бодит тархалт үүнээс өндөр байх магадлалтай.
Дэлхийн байдал
Frontiers in Nutrition сэтгүүлд нийтлэгдсэн, 7.9 сая хүнийг хамарсан нэгтгэсэн шинжилгээгээр дэлхийн хүн амын 15.7% нь D аминдэмийн дутагдалтай, бараг тал хувь буюу 47.9% нь эрүүл түвшинд хүрэхгүй байгааг тогтоожээ.
| ДЭМБ-ын бүс | Дутагдалтай хүн амын хувь |
| Зүүн Газар дундын тэнгис | 35.2% |
| Зүүн өмнөд Ази | 22.0% |
| Европ | 18.0% |
| Номхон далайн баруун бүс | 10.0% |
| Африк | 8.0% |
| Америк тив | 5.5% |
| Дэлхийн дундаж | 15.7% |
Нар элбэг ч дутагдал өндөр
Жилийн турш нар элбэг тусдаг Өмнөд Азид насанд хүрэгчдийн 68% буюу гурван хүн тутмын хоёр нь D аминдэмийн түвшин багатай байна. Пакистан (73%) тэргүүлж, Бангладеш, Энэтхэг (тус бүр 67%), Балба (57%), Шри Ланка (48%) удаалж байна. Ялангуяа эмэгтэйчүүд илүү өртөж, тэдний 76% нь дутагдалтай байхад эрэгтэйчүүдийнх 51% байна.
Экватороос холдох тусам дутагдал нэмэгдэнэ гэсэн хүлээлт ч биелдэггүй. Хойд өргөргийн 20°–40°-ийн бүсэд (Хойд Африк, Ойрх Дорнод, Өмнөд Ази) дутагдал хамгийн өндөр буюу 23.1% байгаа бол хойш 40°–60°-д 14.9%, 60°-аас дээш 10.4% хүртэл буурдаг. Харин экваторын ойролцоо хамгийн бага буюу хойд талд 5.9%, урд талд 1.5% байна. Халуунаас болж гэртээ байх, биеийг бүрэн бүрхсэн хувцаслалт, нарны гэрэлд илүү удаан байх шаардлагатай бараан арьс зэрэг нь нарлаг бүс нутагт дутагдал өндөр байгаагийн гол шалтгаан юм.
Улирал
Улирал нь газарзүйн байршилтай бараг адил нөлөөтэй. Иранд хийгдсэн үндэсний судалгаагаар өвлийн улиралд оролцогчдын 90.1% нь дутагдалтай байсан бол зун энэ үзүүлэлт 69.2% хүртэл буурч, цусан дахь дундаж түвшин 26.9-өөс 43.4 нмоль/л болж 60 гаруй хувиар нэмэгджээ. Дэлхий даяар ч өвөл, хаврын улиралд дутагдал зун, намрынхаас 1.7 дахин өндөр байдаг.
Орлого, хүйс, нас
Өндөр орлоготой орнууд ч D аминдэмийн дутагдлаас ангид биш. Германд 15.2%, Ирландад 12.3%, Канадад 8.8% байхад АНУ-д 5.0%, Австралид ердөө 4.5% байна. Энэ зөрүүг өргөрөг, үүлшил, сүү зэрэг хүнсийг баяжуулдаг эсэх тодорхойлдог. Арьсны өнгө ч чухал: Их Британид цагаан арьст оролцогчдын 19.6% нь дутагдалтай байхад ази гаралтай оролцогчдын 59.6% нь дутагдалтай байжээ.
Орлогын түвшнээр харахад дутагдал дунджаас доогуур орлоготой орнуудад хамгийн өндөр (26.7%), дунджаас дээгүүр орлоготой орнуудад хамгийн бага (10.2%) байна. Өндөр орлоготой (15.1%) болон бага орлоготой (14.8%) орнуудын үзүүлэлт бараг ижил.
Эмэгтэйчүүд (17.8%) эрэгтэйчүүдээс (13.6%) 30 орчим хувиар илүү дутагдалд өртдөг. Насны хувьд 19–44 насны залуу насанд хүрэгчдэд хамгийн өндөр (18.2%), 45–64 насныханд хамгийн бага (13.8%), 65 ба түүнээс дээш насныханд 15.3% байна.
Сайн мэдээ гэвэл дэлхийн хэмжээнд дутагдал 2000–2010 онд 17.6% байсан бол 2011–2022 онд 14.1% болж буурсан.
Монгол Улсын байдал
“Хүн амын хоол тэжээлийн байдал” үндэсний VI судалгаа (ХТҮС-VI)-гаар 4 зорилтот бүлгийн 79.5–92.4% нь D аминдэмийн бага түвшинтэй байна. Судалгааг НЭМҮТ, ЭМЯ, ЮНИСЕФ 2023 оны 9–11 дүгээр сард 21 аймаг, нийслэлийн 8 дүүрэгт хийсэн.
| Зорилтот бүлэг | Хүнд дутагдал (<12 нг/мл) | Хүнд ба хүндэвтэр (<20 нг/мл) | Бага түвшин (<30 нг/мл) | Хангалттай (≥30 нг/мл) |
| Жирэмсэн эмэгтэй (n=1385) | 52.2% | 76.6% | 92.4% | 7.6% |
| Төрөх насны эхчүүд (n=1319) | 35.5% | 70.6% | 90.2% | 9.8% |
| ЕБС-ийн сурагч, 6–18 нас (n=581) | 29.1% | 67.3% | 89.1% | 10.9% |
| 6–59 сартай хүүхэд (n=1315) | 18.9% | 48.5% | 79.5% | 20.2% |
Тэгш бус байдал
D аминдэмийн дутагдал хаана амьдарч, ямар өрхөд өсч байгаагаас ихээхэн хамаарч байна. Улаанбаатарын хүүхдийн 29.8%, бусад хотын хүүхдийн 24.5% нь хангалттай түвшинтэй байхад хөдөөгийн хүүхдийн дөнгөж 11.4% нь хангалттай түвшинтэй. Жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн хувьд хүнд дутагдал Хангай (65.8%), Зүүн (63.8%) бүсэд хамгийн өндөр, Улаанбаатарт хамгийн бага (45.3%) байна.
Өрхийн амьжиргааны түвшин ч шууд нөлөөтэй. Ядуу өрхийн хүүхдийн 56.7% нь хүнд ба хүндэвтэр дутагдалтай байгаа нь чинээлэг өрхийн хүүхдийнхээс (36.3%) 1.6 дахин их (p=0.002). Эхийн боловсрол ч мөн адил: боловсролгүй эхийн хүүхдийн дөнгөж 4.0% нь хангалттай түвшинтэй байхад дээд боловсролтой эхийн хүүхдийнх 24.0% байна.
Нас, хүйсийн ялгаа ч ажиглагдаж байна. ЕБС-ийн охидын 33.3% нь хүнд дутагдалтай байхад хөвгүүдийнх 24.8%, ахлах ангийн сурагчдынх (35.2%) бага ангийнхнаас (21.6%) илүү байна. Харин 20-иос доош насны жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн 62.4% нь хүнд дутагдалтай буюу хамгийн эмзэг бүлэг болж байна.
Бүс нутгаар: Улаанбаатар ба бусад
Дөрвөн бүлэг бүрт Улаанбаатарт дутагдал хамгийн бага, Зүүн болон Баруун бүсэд хамгийн өндөр байна. Хүснэгтэд хүнд ба хүндэвтэр дутагдлын (25(OH)D <20 нг/мл) тархалтыг үзүүлэв.
| Бүс | 6–59 сартай хүүхэд | ЕБС-ийн сурагч | Төрөх насны эх | Жирэмсэн эмэгтэй |
| Зүүн | 66.3% | 75.2% | 77.0% | 87.0% |
| Баруун | 59.8% | 79.0% | 79.9% | 87.4% |
| Төв | 51.9% | 69.4% | 75.7% | 79.2% |
| Хангай | 51.7% | 74.2% | 76.0% | 84.8% |
| Улаанбаатар | 40.5% | 60.5% | 63.9% | 67.6% |
Зүүн бүсийн сурагчдын дөнгөж 0.7%, Баруун бүсийн жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн 1.5% нь хангалттай түвшинтэй. Хөдөөд хангалттай түвшинтэй эх 3.0%, хотод 12.9% байна.
20 жилийн хандлага
Сүүлийн 20 жилд хүүхдийн D аминдэмийн дутагдал тогтвортой буурсангүй, харин хэлбэлзэлтэй байлаа. 6–59 сартай хүүхдийн хүнд ба хүндэвтэр дутагдал 2004 онд 41.0% байсан бол 2010 онд 21.8% хүртэл буурч, 2017 онд 61.0% болж огцом өсөөд, 2023 онд 48.4% болж дахин буурсан. Сүүлийн 6 жилийн бууралт урам өгөх боловч одоогийн түвшин 2004 оныхоос өндөр хэвээр байна. Судалгаанууд өөр өөр улиралд хийгдсэн байж болзошгүй тул энэ хандлагыг болгоомжтой тайлбарлах шаардлагатай.
Жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн байдал бараг өөрчлөгдөөгүй: D аминдэмийн бага түвшинтэй эмэгтэйчүүд 2017 онд 95.6% байсан бол 2023 онд 92.5% байна.
Бэлдмэл уудаг ч дутагдал хэвээр
Монголд D аминдэмийн бэлдмэл хэрэглэх нь түгээмэл болсон ч энэ нь дутагдлыг арилгахад хүрэлцэхгүй байна. Тав хүртэлх насны хүүхдийн 79.5% нь сүүлийн нэг жилд D аминдэм хэрэглэсэн атлаа яг ижил хувь буюу 79.5% нь D аминдэмийн бага түвшинтэй хэвээр байгаа нь үүний тод жишээ юм.
| Бүлэг | Сүүлийн 1 жилд D аминдэм хэрэглэсэн | Дундаж тун | Дундаж хугацаа |
| 5 хүртэлх насны хүүхэд | 79.5% | 1089 ОУН | 167 хоног |
| Төрөх насны эх | 66.7% | 3157 ОУН | 92 хоног |
| Жирэмсэн эмэгтэй | 54.1% | — | 60 хоног |
Хүүхэд томрох тусам бэлдмэлийн хэрэглээ буурдаг: 6–11 сартай хүүхдийн 93.5% нь хэрэглэсэн бол 36–59 сартай хүүхдийн 70.1% болж буурна. Эцэг эхчүүдийн хүүхэддээ өгч буй тун 200-аас 50,000 ОУН хүртэл хэлбэлзэж байгаа нь зөвлөмжийн дагуу зөв тунгаар хэрэглэх талаарх ойлголт жигд бус байгааг харуулж байна.
Жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн хувьд хамгийн чухал үе болох эхний 3 сард D аминдэм хэрэглэсэн нь дөнгөж 29.7% байгаа бол сүүлийн 3 сард 62.9% болж нэмэгддэг. Эхчүүдийн хэрэглэсэн хугацаа ч бүс нутгаар эрс ялгаатай: Баруун бүсийнхэн дунджаар 52 хоног, Хангайн бүсийнхэн 116 хоног хэрэглэжээ. Боловсрол багатай эхчүүд 2–3 дахин богино хугацаагаар хэрэглэдэг.
2017 оноос хойш хүүхдийн D аминдэмийн хэрэглээ 21.5 пунктээр өсч, жирэмсэн эмэгтэйчүүдийнх 7.3%-иас 54.1% болж эрс нэмэгдсэн нь ахиц юм. Гэвч хэрэглэх хугацаа богино, тун жигд бус байгаа нь жилийн турш, ялангуяа урт өвлийн улиралд хангалттай түвшинг хадгалахад хүрэлцэхгүй байж болзошгүй.
Яагаад Монголд ийм өндөр байна вэ?
ХТҮС-VI-ийн дүгнэлтээр Монголд D аминдэмийн дутагдал байгаль, хоол хүнс, бодлогын хэд хэдэн хүчин зүйлийн нийлбэрээс үүдэлтэй.
Нэгдүгээрт, урт, хүйтэн өвөл. Нарны туяагаар арьсанд D аминдэм нийлэгжих боломж жилийн ихэнх хугацаанд хязгаарлагдмал байдаг. Хоёрдугаарт, хоол хүнсний бүтэц. Монголчуудын өргөн хэрэглэдэг хүнсэнд D аминдэмээр баялаг байгалийн эх үүсвэр тун хомс тул нарны дутагдлыг хоол хүнсээр нөхөх боломж бага.
Гуравдугаарт, хүнсний баяжуулалт хэрэгжээгүй. 2018 онд “Баяжуулсан хүнсний тухай” хууль батлагдаж, гурилыг D аминдэмээр баяжуулах ёстой болсон ч баяжуулсан гурилын үйлдвэрлэл эхлэл төдий байна. Дөрөвдүгээрт, үйлчилгээний хүртээмж буурсан. ХТҮС-VI-д дурдсанаар, Эрүүл мэндийн сайдын 2020 оны А/490 дүгээр тушаалаар батлагдсан “Аминдэм, эрдсийн бэлдмэл хэрэглэх заавар”-аар 5 хүртэлх насны хүүхдийг D аминдэмээр үнэ төлбөргүй хангахыг зогсоосон бөгөөд олон найрлагат бичил тэжээлийн бэлдмэлийг хүүхдийн дөнгөж 7.9%, жирэмсэн эмэгтэйчүүдийн 11.4% нь хэрэглэсэн байна.
Олон улсын судалгаатай харьцуулахад Монголын 5 хүртэлх насны хүүхдийн дутагдал Африкийн орнуудын түвшинтэй ойролцоо, харин Иран, Иордан, БНХАУ-аас бага байна (ХТҮС-VI, UF.33).
Монгол ба дэлхий: харьцуулалт
Ижил босгоор (<12 нг/мл ≈ <30 нмоль/л) харьцуулахад Монголын жирэмсэн эмэгтэйчүүд (52.2%) болон төрөх насны эхчүүдийн (35.5%) хүнд дутагдал дэлхийн аль ч бүсийн дунджаас өндөр байна. ЕБС-ийн сурагчдынх (29.1%) зөвхөн Зүүн Газар дундын тэнгисийн бүсээс доогуур, хүүхдийнх (18.9%) дэлхийн дунджаас (15.7%) дээгүүр байна.
| Үзүүлэлт | Хүнд дутагдал (<12 нг/мл) | Хүнд ба хүндэвтэр (<20 нг/мл) |
| Монгол — жирэмсэн эмэгтэй | 52.2% | 76.6% |
| Монгол — 6–59 сартай хүүхэд | 18.9% | 48.5% |
| Иран, Иордан (Arabi нар, 2010) | 50.0% | 90.0% |
| БНХАУ (Zhang нар, 2013) | ~37.0% | ~72.0% |
| Африкийн орнууд (Mogire нар, 2019) | 18.0% | 34.0% |
| Дэлхийн улс орнууд (Hilger нар, 2014) | 7.0% | 37.0% |
| АНУ (Herrick нар, 2019) | 5.0% | 18.0% |
Гадаад орнуудын тоог ХТҮС-VI-ийн UF.33 хүснэгтээс авав. Эдгээр судалгаа өөр өөр он, насны бүлэгт хийгдсэн тул харьцуулалтыг ерөнхий чиг хандлага гэж үзэх нь зүйтэй.
Дэлхийн хэв шинж Монголд хэрхэн илэрч байна
Дэлхийн судалгаанаас ажиглагдсан зүй тогтлуудын ихэнх нь Монголд ч илэрч байна.
Монгол Улс хойд өргөргийн 41°–52°-т оршдог. Дэлхийн өгөгдлөөр 40°–60°-ийн бүсийн дундаж дутагдал 14.9% байдаг бол Монголын зорилтот бүлгүүдийнх 1.3–3.5 дахин өндөр байна. Үүний гол шалтгаан нь урт, хүйтэн өвөл бөгөөд энэ үед нарны туяагаар D аминдэм нийлэгжих боломж эрс хязгаарлагддаг.
Улирлын нөлөө ч тооцох ёстой. Иранд өвөл, зуны зөрүү 21 пункт байсныг харгалзвал намрын улиралд хийгдсэн ХТҮС-VI-ийн дүн өвөл, хаврын бодит байдлаас доогуур гарсан байх магадлалтай.
Орлогын хувьд Монгол Улс дунджаас дээгүүр орлоготой орны ангилалд багтдаг боловч дутагдал нь энэ бүлгийн орнуудын дунджаас (10.2%) хамаагүй өндөр. Дотоодод ч ядуу, чинээлэг өрхийн ялгаа тод байна. Хүйсийн хувьд ЕБС-ийн охид хөвгүүдээс илүү дутагдалтай байгаа нь дэлхийн хэв шинжтэй нийцэж байгаа ч 6–59 сартай хүүхдэд ийм ялгаа ажиглагдаагүй.
Хамгийн чухал сургамж нь хүнсний баяжуулалт юм. Австрали, АНУ, Канад зэрэг орнуудын бага үзүүлэлт сүү зэрэг хүнсийг баяжуулдагтай холбоотой. Монголд хүнсийг D аминдэмээр баяжуулах хууль байгаа ч одоог хүртэл бодитоор хэрэгжээгүй байна.
Бодлогын санал
2017 оноос хойш хүүхдийн D аминдэмийн хэрэглээ нэмэгдэхийн хэрээр дутагдал буурсан нь зорилтот арга хэмжээ үр дүнгээ өгч болохыг харуулж байна. Иймд бэлдмэлийн хамралтыг өргөжүүлж, тогтмол хэрэглээг хангахын зэрэгцээ хүнсний баяжуулалтаар бүх хүн амыг хамарсан урт хугацааны шийдэл рүү шилжих шаардлагатай.
- Хүнсний баяжуулалтыг хэрэгжүүлэх. 2018 онд батлагдсан “Баяжуулсан хүнсний тухай” хуулийн дагуу гурилыг D аминдэмээр баяжуулах ажлыг бодитоор хэрэгжүүлэх. Цаашид сүү, сүүн бүтээгдэхүүнийг баяжуулах боломжийг судлах нь зүйтэй. АНУ, Канад зэрэг сүүг өргөнөөр баяжуулдаг орнуудад дутагдал харьцангуй бага байдаг.
- Жирэмсний хяналтаар дамжуулан хангах. Бараг бүх жирэмсэн эмэгтэй жирэмсний хяналтад хамрагддаг тул ОНБТБ болон D аминдэмийг жирэмсний эхний 3 сараас эхлэн тасралтгүй олгох. Одоогийн байдлаар жирэмсэн эмэгтэйчүүд D аминдэмийг дунджаар 60 хоног л хэрэглэж байна.
- Хүүхдийг үнэ төлбөргүй хангахыг сэргээх. ХТҮС-VI-д дурдсанаар ЭМС-ын 2020 оны А/490 дүгээр тушаалаар зогсоосон 5 хүртэлх насны хүүхдийг D аминдэмээр үнэ төлбөргүй хангах арга хэмжээг сэргээж, дутагдал хамгийн өндөр байгаа ядуу өрх, хөдөө орон нутгийн хүүхдэд нэн тэргүүнд чиглүүлэх.
- Сурагчдыг хамруулах. ЕБС-ийн сурагчдын 67.3% нь хүнд ба хүндэвтэр дутагдалтай, ялангуяа охид (хүнд дутагдал 33.3%) болон ахлах ангийнхан эмзэг байна. Сургуулийн хоолоор дамжуулан баяжуулсан хүнс, бэлдмэл олгох боломжийг судлах.
- Санхүүжилт, худалдан авалтыг бэхжүүлэх. Бичил тэжээлийн бэлдмэлийн зардлыг 2019 оноос эрүүл мэндийн анхан шатны байгууллагын нэг иргэнд ногдох суурь төсөвт суулгаж, 2021, 2022 онд төсвийг нэмэгдүүлсэн ч хангамж, хэрэглээ буурсан байна. Тогтвортой худалдан авалтын механизм бүрдүүлж, гүйцэтгэлийн хяналтыг сайжруулах.
- Тандалтыг өргөжүүлэх. Улирлын нөлөөг тодорхойлохын тулд өвөл, хаврын улиралд нэмэлт хэмжилт хийх. Мөн ХТҮС-VI-д тусгагдаагүй насанд хүрсэн эрэгтэйчүүд, ахмад настны D аминдэмийн түвшинг судлах.
Эх сурвалж
- ЭМЯ, НЭМҮТ, НҮБ-ын Хүүхдийн сан. Монгол Улсын хүн амын хоол тэжээлийн байдал: Үндэсний VI судалгааны тайлан. Улаанбаатар, 2024.
- Fulmer S. WorldPopulationReview.com мэдээллийн товхимол: D аминдэмийн дутагдлын дэлхийн тархалт (Frontiers in Nutrition сэтгүүлд нийтлэгдсэн, 7.9 сая хүнийг хамарсан нэгтгэсэн шинжилгээнд тулгуурласан).